Kwa nini uvimbe hutokea
Shingo ina tezi limfu nyingi, yaani tezi ndogo zilizo sehemu ya kinga ya mwili dhidi ya maambukizi. Huvimba zinapofanya kazi: baada ya mafua, kidonda cha koo, maambukizi ya mafindofindo, jipu la jino au kipele chenye maambukizi kichwani au usoni. Uvimbe huu mara nyingi huuma ukiguswa, na kwa kawaida hupungua ndani ya wiki mbili hadi tatu maambukizi yanapoisha.
Visababishi vingine vya kawaida ni vifuko vya majimaji (cysts) vilivyokuwepo tangu kuzaliwa na kuvimba baadaye, mara nyingi baada ya maambukizi; uvimbe wa tezi dundumio iliyo mbele ya shingo; uvimbe katika tezi za mate chini ya taya au mbele ya sikio; na uvimbe kwenye ngozi, kama vifuko vya majimaji na uvimbe wa mafuta.
Wakati uvimbe unahitaji daktari bingwa
Kanuni rahisi zaidi ni wiki tatu. Uvimbe shingoni ambao bado upo baada ya wiki tatu unapaswa kuchunguzwa na daktari bingwa wa masikio, pua na koo, hata kama hauumi na hata kama unajisikia vizuri.
Mwone daktari mapema zaidi ikiwa uvimbe unakua au ni mgumu au hausogei; ikiwa sauti yako imekwaruza kwa zaidi ya wiki tatu; ikiwa kumeza ni vigumu au kunauma, au chakula kinakwama; ikiwa una maumivu katika sikio moja bila tatizo la sikio; ikiwa kuna kidonda, au doa jeupe au jekundu, mdomoni kisichopona; ikiwa unakohoa au kutema damu; au ikiwa unapungua uzito bila sababu inayojulikana, una homa au unatokwa na jasho usiku.
Nenda kwenye kitengo cha dharura ikiwa uvimbe shingoni unakufanya ushindwe kupumua vizuri au kumeza mate yako.
Nani yuko katika hatari zaidi
Saratani za mdomo, koo na zoloto ni za kawaida zaidi kwa watu wanaovuta au kutafuna tumbaku na kwa watu wanaokunywa pombe mara kwa mara, na hatari ni kubwa zaidi kwa wanaofanya yote mawili. Baadhi ya saratani za koo, hasa za mafindofindo na shina la ulimi, zinahusishwa na virusi vya HPV (human papillomavirus) na zinaweza kutokea kwa watu wenye umri mdogo ambao hawajawahi kuvuta sigara. Saratani ya tezi limfu (lymphoma) na saratani ya tezi dundumio zinaweza kutokea katika umri wowote.
Uvimbe shingoni unaweza kuwa dalili ya kwanza na pekee ya saratani hizi. Ndiyo sababu uvimbe unaodumu kwa mtu mzima unastahili kuchunguzwa, badala ya kutumia dozi moja ya antibiotiki baada ya nyingine.
Kinachofanyika katika miadi
Dr Kana huuliza uvimbe umekuwepo kwa muda gani, kama umebadilika, na kuhusu afya yako kwa ujumla, uvutaji wa sigara na unywaji wa pombe. Huchunguza shingo, mdomo na koo, na kwa kawaida huangalia nyuma ya pua, koo na zoloto kwa kamera nyembamba inayopinda (endoskopu). Hili hufanyika hapa kliniki kwa dawa ya ganzi ya kupuliza na huchukua dakika chache.
Hatua inayofuata kwa kawaida ni ultrasound ya shingo pamoja na sampuli kwa sindano nyembamba (fine needle aspiration, FNA), ambapo sindano nyembamba huchukua sampuli ndogo ya seli kwa ajili ya maabara. Kipimo cha CT au MRI kinaweza kupangwa ili kuonyesha uvimbe na sehemu zinazouzunguka. Ikiwa sampuli ya tishu (biopsy) inahitajika kutoka kooni au kwenye zoloto, huchukuliwa ukiwa umepewa nusu kaputi kwa muda mfupi.
Uvimbe shingoni haupaswi kukatwa na kuondolewa ‘ili kuona ni nini’ kabla uchunguzi huu haujakamilika. Ikibainika kuwa ni saratani, upasuaji uliofanywa bila mpango unaweza kufanya matibabu ya baadaye kuwa magumu zaidi.
Ikiwa ni saratani
Majibu mengi huwa ya kutia moyo. Vipimo vikionyesha saratani, matibabu hutegemea aina yake, mahali ilipoanzia na kiasi ilivyoenea. Yanaweza kuhusisha upasuaji, tiba ya mionzi, tiba ya kemikali (chemotherapy) au mchanganyiko wa hizi. Mpango hukubaliwa pamoja na madaktari bingwa wa saratani, wataalamu wa picha za mionzi na madaktari bingwa wengine, ili upate pendekezo moja na uelewe sababu zake.
Wataalamu wa tiba ya usemi wanaoshiriki kliniki husaidia kuhusu sauti na kumeza wakati na baada ya matibabu. Saratani za kichwa na shingo zinazogunduliwa mapema kwa ujumla ni rahisi zaidi kutibu, na hiyo ndiyo sababu kuu ya kutosubiri.
Ikiwa unaishi nje ya Afrika Kusini
Ikiwa tayari umefanyiwa ultrasound, kipimo kingine cha picha au sampuli ya tishu nyumbani, tuma ripoti na picha pamoja na swali lako. Zinamsaidia Dr Kana kukushauri kuhusu kinachohitajika bado kufanyika, na zinaweza kufupisha muda wako wa kukaa. Tafadhali taja katika swali lako kwamba una uvimbe shingoni na umekuwepo kwa muda gani; maswali haya hupewa kipaumbele.
Ukurasa huu ni taarifa za jumla, si ushauri wa kitabibu kwa hali yako.
